naar de inhoud
Terug naar home

Leermiddelen

Doorpakken op digitalisering

Vijf stappen voor een efficiënt leermiddelenbeleid

Studenten sneller of juist langzamer door hun opleiding laten gaan. Lessen volgen buiten de eigen opleiding. Zij-instromers en doorstromers onderwijs op maat bieden. Veel scholen hebben de ambitie om hun onderwijs flexibeler en meer op maat te organiseren. Maar het huidige onderwijs is hier nog niet altijd op ingericht. Om onderwijs op maat te kunnen aanbieden, heb je een efficiënt leermiddelenbeleid nodig die deze wens ondersteunt. Hier laten we zien hoe je in vijf stappen kunt komen tot een efficiënt leermiddelenbeleid. 

Een leermiddelenbeleid geeft binnen de school richting aan keuzes met betrekking tot de inkoop en de implementatie van (digitale) leermiddelen. Het beleid wordt gebaseerd op publieke waarden en de onderwijsvisie van de instelling. Het draagt bovendien bij aan het realiseren van die onderwijsvisie. Daarnaast zorgt een leermiddelenbeleid dat het onderwijsproces efficiënt en effectief kan verlopen en dat juridische valkuilen zoveel mogelijk worden vermeden. Waar mogelijk kan een leermiddelenbeleid ook bijdragen aan scherper inkopen en dus het verlagen van de kosten voor studenten.

Definitie van de leermiddelenketen

Binnen de huidige leermiddelenmarkt worden scholen weliswaar ontzorgd door zogeheten alles-in-één-oplossingen waarbij alle onderdelen van de keten aan elkaar gekoppeld zijn. Maar deze vrij starre inrichting van de keten staat ook de flexibilisering en vernieuwing waar veel scholen naar streven in de weg. Kennis en begrip van de leermiddelenketen is daarom van belang om bewuste keuzes voor leermiddelen te maken. Daarom lichten we hier kort de 6 onderdelen van de leermiddelenketen toe:

  1. Samenstellen. De instelling stelt een lijst samen.
  2. Publiceren. De instelling publiceert de lijst.
  3. Bestellen. De student bestelt de leermiddelen.
  4. Betalen. De student betaalt de leermiddelen.
  5. Leveren. De leverancier levert de leermiddelen.
  6. Gebruiken. De student gebruikt de leermiddelen.

Hou bij het stellen van – functionele – eisen aan leermiddelen altijd rekening met de verschillende onderdelen van de leermiddelenketen.

Bewust kiezen van leermiddelen

Hoe kies je bewust  voor leermiddelen die je onderwijsvisie ondersteunen om zo de basis te leggen voor een effectief leermiddelenbeleid? De stappen hieronder helpen je op weg.

Wie

Iedereen die binnen de organisatie betrokken is bij het kiezen of inkopen van leermiddelen. De leermiddelencoördinator1 zal vaak de initiatiefnemer voor het samenstellen van het kernteam zijn. Gebruik je deze term niet? Dan bedoelen we de persoon die zorg draagt voor het leermiddelenbeleid.

1Let op! Niet elke mbo-instelling heeft een leermiddelencoördinator of gebruikt deze term om de rol aan te duiden van de persoon die zorg draagt voor het leermiddelenbeleid op de instelling.

Wat

Stel een kernteam samen en identificeer stakeholders.

Hoe

  • Identificeer welke rollen deel uitmaken van een het kernteam. Dit is deels afhankelijk van de school, maar denk aan een bestuurder, opleidingsmanager, hoofd ICT, hoofd inkoop, leermiddelencoördinator, afvaardiging van docenten en  afvaardiging van de studentenraad. 
  • Maak afspraken over wederzijdse verwachtingen, rollen, verantwoordelijkheden en planning. 
  • Identificeer welke externe stakeholders nodig zijn voor het leveren van input of als klankbord. Denk externe adviseurs, maar ook aan het college van bestuur en studenten.

Hulpmiddel

Overzicht rollen en verantwoordelijkheden kernteam
In dit overzicht staan alle stakeholders die betrokken zijn bij het leermiddelenbeleid in een instelling. De gekozen namen kunnen per instelling anders zijn. Daarnaast kunnen de verantwoordelijkheden bij meerdere personen belegd zijn.

Wie

  • Leermiddelencoördinator
  • Beleidsmedewerker onderwijs
  • Onderwijskundige 

Wat

De onderwijskundige visie is leidend voor de manier waarop je je leermiddelen kiest. Want een onderwijsvisie komt alleen van de grond als je de juiste leermiddelen hebt om die visie te ondersteunen. Staat in de onderwijsvisie van je school dat je rekening houdt met verschillen tussen leerlingen? Dan betekent dat bijvoorbeeld dat leermiddelen  keuze- en verdiepingsonderdelen moeten hebben. Vindt een deel van het onderwijs via blended learning plaats? Dan betekent dat wellicht dat een deel van de leermiddelen digitaal beschikbaar moet zijn. 

Hoe

  • Zet de ambities uit je onderwijsvisie op een rij. 
  • Bepaal per ambitie wat dat betekent voor je leermiddelen
  • Zet de uitgangspunten die hieruit volgen op papier

Hulpmiddel

Waardenwijzer
De WaardenWijzer, ontwikkeld door Kennisnet en SURF, biedt een gemeenschappelijke taal voor het voeren van een dialoog over digitalisering in het onderwijs.

Visieversneller
Met de visieversneller van Kennisnet organiseert u een workshop met als uitkomst een visie op het ict-gebruik én een concreet actieplan

Wie

  • HR, ict, financieel en juridisch medewerker
  • Leermiddelencoördinator

Wat

De keuze voor leermiddelen wordt bepaald door je onderwijskundige visie, maar je hebt daarnaast ook te maken met andere kaders. Denk aan het HR-, ict en financiële beleid. Zo kan de keuze voor digitale leermaterialen bijvoorbeeld consequenties hebben voor de ict-infrastructuur en kunnen eisen die aan beveiliging worden gesteld botsen met de technologie achter een leermiddel. Leermiddelen kunnen ook gevolgen hebben voor de eisen die aan vaardigheden van docenten worden gesteld. Wil je als school bijvoorbeeld zelf leermiddelen gaan ontwikkelen om commerciële middelen aan te vullen of te actualiseren? Dan moeten je docenten dat wel kunnen. Het financieel beleid vormt kaders om rekening mee te houden. Zo kun je met aanbestedings- of andere inkoopregels te maken krijgen als distributeurs bijvoorbeeld kosten voor gemaakte dienstverlening doorberekenen aan scholen. Ook wet- en regelgeving zoals de regels rondom schoolkostenbeleid kunnen beperkend zijn.

Hoe

  • Inventariseer welke interne kaders er zijn. Denk aan budget, privacy- en ict-beveiligingsrichtlijnen, eventuele bestaande richtlijnen voor leermiddelen, maar ook aan publieke waarden als rechtvaardigheid, autonomie en menselijkheid.. 
  • Inventariseer externe randvoorwaarden. Denk aan landelijke  wet- en regelgeving en andere kaders.

Wie

  • Leermiddelencoördinator
  • Ict-coördinator

Wat

De uitgangspunten uit stap 2 en de kaders uit stap 3 kun je vertalen naar een aantal functionele eisen en wensen voor je leermiddelen. Denk aan ict-eisen, maar ook aan eisen die je stelt aan servicevoorwaarden en dienstverlening en ethische eisen. Je kunt deze eisen en wensen vastleggen in een zogeheten Programma van Eisen. Zo’n Programma van Eisen heeft een praktische toepassing. Je gebruikt het bij het kiezen of ontwikkelen van leermiddelen.

Hoe

De toepasbaarheid van het Programma van Eisen wordt het grootst als het aansluiten bij bestaande processen rondom leermiddelen in de school. Daarom is het handig het te laten aansluiten bij de onderdelen van de leermiddelenketen. 

Wie

Alle leden kernteam

Wat

De stappen die je hierboven hebt gezet helpen je om de overgang te maken van het kopiëren van leermiddelenlijsten naar bewust kiezen voor leermiddelen. Het maken van deze omslag kan veel vragen van school. Je kunt er daarom voor kiezen om de nieuwe manier van werken eerst te testen onder één of een kleine groepje opleidingen. Om blijvend bewust en instellingsbreed over de inzet van leermiddelen na te denken heb je op de lange termijn echter een leermiddelenbeleid nodig. 

Hoe

Ook het opstellen van een leermiddelenbeleid begint met de onderwijsvisie van de school. De uitgangspunten van stap 2 neem je dus hierin mee. Net als de kaders uit stap 3 en de eisen uit stap 4. Daarnaast moet je nadenken over vragen als de verhouding tussen folio en digitaal materiaal, het gebruik van open leermateriaal, de kwaliteit van het digitaal leermateriaal en de ruimte die opleidingen krijgen om eigen keuzes te maken. Er zijn veel hulpmiddelen beschikbaar die kunnen ondersteunen bij het formuleren van een leermiddelenbeleid. Het Theoretisch kader leermiddelenbeleid van MBO Digitaal gaat dieper in op de achtergrond van onderwerpen uit een leermiddelenbeleid.

Hulpmiddel

Visieversneller 
Met de visieversneller van Kennisnet organiseert u een workshop met als uitkomst een visie op het ict-gebruik én een concreet actieplan

Infobladen leermiddelenbeleid VO-raad2
Een model voor een leermiddelenbeleidsplan die u voor uw eigen school kunt gebruiken en aanpassen

Denkhulp Groep Educatieve Uitgeverijen3
De denkhulp van de GEU biedt concrete handvatten bij het maken van keuzes ten aanzien van leermiddelen

Theoretisch kader leermiddelenbeleid
Dit document biedt een verdieping aan van de stappen die in dit artikel omschreven worden om te komen tot een zinvol en efficiënt leermiddelenbeleid

-----

2 Deze infobladen zijn ondanks hun verouderde publicatiedatum en hun doelgroep (vo) nog steeds relevant bevonden voor het huidige mbo
3 De denkhulp is ondanks de verouderde publicatie nog steeds relevant bevonden voor het huidige mbo

Begrippen

Keten
De partijen die binnen de Educatieve Content Keten (ECK) samenwerken ter ondersteuning van de processen bepalen, bestellen, betalen, toegang en gebruik van digitaal leermateriaal. Ketenpartijen zijn hiermee van elkaar afhankelijk en maken keten brede afspraken met elkaar. Deze standaard kan als voorbeeld hiervan worden gezien.

Integraal leermiddelenbeleid
We noemen leermiddelenbeleid integraal wanneer het is afgestemd met het:

  • Ict-beleid
  • Personeelsbeleid
  • Kwaliteitsbeleid
  • Financieel beleid
  • Onderwijskundig en pedagogisch beleid

Leermiddelenbeleid
Leermiddelenbeleid is een meerjarig, duurzaam beleid dat is gebaseerd op (publieke) waarden. Leermiddelenbeleid geeft binnen de school richting aan keuzes met betrekking tot het keuzeproces, de inkoop en de implementatie van (digitale) leermiddelen. Deze keuzes worden gebaseerd op de visie op leren die de instelling hanteert.

Schoolkostenbeleid
De school vertaalt de afspraken uit het servicedocument naar haar eigen schoolkostenbeleid. Sinds 1 januari 2018 heeft de studentenraad instemmingsrecht op dit beleid van de school. Op basis van het beleid bepaalt de school voor al haar opleidingen welke onderwijsbenodigdheden nodig zijn. Voor dezelfde opleiding kunnen bij verschillende scholen verschillende onderwijsbenodigdheden worden voorgeschreven – dat kan omdat de onderwijsmethodiek per school kan verschillen. Vóór de inschrijving maakt de school duidelijk welke onderwijsbenodigdheden voor de opleiding benodigd zijn. Leermiddelenbeleid is voor veel mbo-instellingen onderdeel van het schoolkostenbeleid.

Leermiddelenkeuzeproces
Het kiezen van (nieuwe) leermiddelen voor een langere periode. Idealiter wordt dit keuzeproces projectmatig ingericht.

Leermiddelenlijst
Voor de inschrijving maakt de school duidelijk welke onderwijsbenodigdheden een student voor een bepaalde opleiding moet hebben middels een leermiddelenlijst. Op de leermiddelenlijst in het mbo staan onderwijsbenodigdheden voor persoonlijk gebruik. Dit kunnen onder andere zijn: boeken, softwarelicenties en een laptop, een en ander goed op elkaar afgestemd. Ook sport- en werkkleding en –schoeisel kunnen horen bij onderwijsbenodigdheden.De school bepaalt de functionele specificaties van de onderwijsbenodigdheden, niet zijnde een specifiek merk. In het mbo staan op de leermiddelenlijst alleen de leermiddelen die door de student zelf betaald moeten worden. De leermiddelenlijst geeft daarmee inzicht in de kosten voor een bepaalde periode.

Leermiddelenvisie
De manier waarop een onderwijsinstelling naar (het gebruik van) leermiddelen kijkt en welke randvoorwaarden aan leermiddelen worden gesteld.

Programma van Eisen
Het Programma van Eisen formuleert basiseisen en wensen op het gebied van (digitale) leermiddelen.

ECK
De Educatieve contentketen is een informatiestandaard die tot stand is gekomen op initiatief van onderwijsinstellingen, onderwijsorganisaties, (branche-) uitgevers, software- en dienstenleveranciers en Stichting Kennisnet.

Edustandaard
Edustandaard is een platform waar alle partijen binnen het onderwijsveld bij elkaar komen om afspraken te maken. Deze afspraken gaan bijvoorbeeld over het vindbaar maken van digitaal leermateriaal door middel van vastgestelde begrippen, of over het overbrengen van leerlinggegevens van het ene systeem naar het andere. Zie ook https://www.edustandaard.nl.

Onderwijsvisie
De manier waarop een onderwijsinstelling onderwijs wil bieden aan haar studenten. Gedifferentieerd en gepersonaliseerd leren kunnen bijvoorbeeld onderdeel zijn van een onderwijsvisie.

Hulp nodig?

Heb je hulp nodig bij het vormen van je visie? Of juist bij het opzetten van een pilot? Neem contact op met het team Leermiddelen.

Het formulier is succesvol verzonden. Er wordt zo snel als mogelijk contact met je opgenomen.

Er is iets fout gegaan, probeer het later nog eens